|
Dane naukowe dotyczące badań nad rozwojem mózgu, poziomem inteligencji oraz postrzeganiem kognitywnym jednoznacznie wskazują na większe podobieństwo między delfinami a ludźmi, dystansując nawet najbliższych krewnych ludzi – naczelnych. Tworzenie skomplikowanych struktur socjalnych, dynamiczny rozwój i umiejętność uczenia się „mowy” w ciągu całego życia delfina, a także niesamowite zdolności pamięciowe i zdolność skomplikowanej analizy wzrokowej to wyniki nadal tylko pobieżnych badań. Udało się je uzyskać dzięki trzymaniu tych zwierząt w niewoli często w nieodpowiednich warunkach, w celach rozrywkowych.
Mózg mózgowi nie równy
Przeciętny mózg delfina waży 1,6 kg podczas gdy ludzki około 1,5 kg. Największy z zębowców – kaszalot ma mózg pięciokrotnie cięższy, jednak nie masa samego mózgu, a stosunek pomiędzy masą mózgu a masą całego ciała pozwala ustawić pewien szereg, porównujący między sobą gatunki zwierząt o różnych rozmiarach mózgów i ciał. Współczynnik EQ (współczynnik encefalizacji) obliczony dla przedstawicieli różnych gatunków przyniósł zaskakujące wyniki. Na czele znalazł się człowiek (EQ=7,0), potem delfiny (EQ=3,78), morświny (EQ=3,2) a na wyrównanym poziomie większość naczelnych wraz z szympansami (EQ=2,4). Dzięki temu potwierdzono że u części waleni rozwinięcie mózgu może pozwalać na prowadzenie podobnie złożonych procesów myślowych jak u ludzi.
Dane te zostały poszerzone wynikami badań neuroanatomicznych oraz analizą pracy mózgu podczas snu. Stwierdziły one wysoką niezależność i asymetrię półkul mózgowych u waleni. Zarówno u zwierząt pozyskanych ze środowiska naturalnego, jak i trzymanych w niewoli, stwierdzono wysoki poziom lateralizacji zależny od stanowiska w populacji. U człowieka proces ten związany jest z funkcjonalną asymetrią mózgu, odpowiedzialną za zachodzenie złożonych procesów myślowych, takich jak np. porozumiewanie się językiem. Asymetria mózgu u delfinów jest także związana z przystosowaniem do specyficznych warunków i zmian zachodzących w samym organizmie zwierzęcia pod wpływem środowiska wodnego (anatomiczne przesunięcie nozdrzy na „czubek głowy”,powstanie melona). Ważniejsze jednak od pomiarów fizycznych różnic budowy mózgu jest obserwacja zachowania delfinów. Świadczy ono o wysokiej organizacji procesów myślowych, przejawiające się głównie w zachowaniach socjalnych, ograniczanych i zniekształcanych podczas utrzymywania tych zwierząt w niewoli.
Krewni i znajomi delfina, czyli zachowania w grupie
W różnych populacjach delfinów rozkład demograficzny, struktura socjalna czy zachowania międzygrupowe wykazują duże różnice. Zależności między zwierzętami są uwarunkowane wspólnym znajdywaniem pokarmu, ochroną przed drapieżnikami, rozmnażaniem i wychowywaniem młodych. Prawdopodobnie dynamika zmian struktury socjalnej spowodowała wytworzenie się złożonego systemu komunikacji, który ułatwia tworzenie i utrzymywanie zróżnicowanych zależności w grupie.
Długotrwałe obserwacje struktur socjalnych i zachowania delfinów butlonosych w różnych populacjach, pozwoliły zauważyć uderzające podobieństwo w organizacji i złożoności z zachowaniami obserwowanymi u szympansów. Badania w różnych populacjach (Sarasota Bay, Floryda; Shark Bay, Zachodnia Australia) potwierdziły że delfiny, tak jak szympansy, utrzymują terytoria tworząc jednocześnie stosunkowo nietrwałe grupy nazwane „rozczepialno–zlewające się społeczeństwa” („fission-fusion societies”). Takie społeczeństwo składa się z mniejszych podgrup. Z kolei samce, przeważnie tworzą trwałe grupy dwóch, trzech osobników współdziałające tymczasowo z grupami matek lub innymi samcami. Takie nietrwałe układy są możliwe dzięki skomplikowanemu systemowi porozumiewania się, który do złudzenia przypomina język.
Komunikacja i uczenie się
Delfiny butlonose posiadają bardzo rozległe możliwości wokalne dzielone na trzy ogólne zakresy typu dźwięków:
• szerokopasmowy: krótko trwające kliknięcia używane w celu echolokacji, orientacji, percepcji oraz nawigacji
• szerokopasmowe dźwięki pulsacyjne: skrzeki (squak), skowyty (yelp), trzaski (pop) używane w kontaktach międzyosobniczych,
• wąskopasmowe: gwizdy o zmiennej częstotliwości używane w kontaktach międzyosobniczych.
Wyniki analiz organizacji i znaczenia sygnałów są ze sobą sprzeczne. Uważa się, że delfiny posiadają gwizdy indywidualne (signature whistles), charakterystyczne dla konkretnych osobników. Mimo to stwierdzono, że mogą się one „wymieniać” sygnałami, uczyć się nawzajem, a także zmieniać je w trakcie życia pod wpływem przebywania wśród innych osobników. Gwizdy te stanowią około 75-95% wszystkich gwizdów wydawanych przez delfina utrzymywanego w niewoli. W grupie przeważają gwizdy powtarzane przez członków różnych podgrup, a gwizdy indywidualne pojawiają się rzadziej, tak jakby były rodzajem znaku rozpoznawczego między osobnikami. Kształtują się one w pierwszym roku życia delfina. Stwierdzono duże podobieństwo gwizdów między gwizdami matki i potomstwa, co sugeruje zdolność do „rozpoznawania się” wśród rodzeństwa.
Najbardziej zaskakujące dla badaczy było jednak stwierdzenie, że pomiędzy grupami delfinów tworzą się dialekty. Prawdopodobnie jest to związane ze specyficzną płynną strukturą socjalną, gdzie zwierzęta zmieniając swoje miejsce, przyłączając do nowej grupy, porozumiewając się z innymi osobnikami ze zrozumieniem. Niezrozumiałe jest istnienie wśród waleni kilka sygnałów alarmowych, odbieranych międzygatunkowo, uznawanych za jedną z przyczyn masowego „wychodzenia na ląd” waleni.
Człowiek wykorzystuje fenomenalne zdolności wokalne delfinów podczas pokazów. Zwierzęta te, tak jak ludzie, mają szerokie możliwości dźwiękonaśladowcze, zarówno specyficznie melodyczne jak i niemelodyczne. Zadziwiające jest że zwierzęta te w niewoli uczą się naśladowania dźwięków najszybciej z trzymanych gatunków i czynią to w sposób spontaniczny. Jednak nieetycznym jest robienie z delfina „papugi”...
Jak delfin buduje zdania...
W wyniku ostatnich badań stwierdzono, że delfiny podobnie jak szympansy, wykazują zdolność do rozumienia sekwencji znaków wyrażanych zarówno gestami jak i akustycznie a także „sztucznych języków”. Dyskusyjne jest, czy badania te udowodniły zdolność rozumienia aktywnego składni czy sekwencji zdań. Eksperymenty koncentrowały się bardziej na odbiorczych zdolnościach delfinów a nie na tworzeniu przez nie sygnałów, a także sprawdzały czy delfiny mogą być nauczone rozumienia struktur gramatycznych. Udowodniono, że delfiny są w stanie nauczyć się słów przedstawiających czynniki, obiekty, modyfikatory obiektów i akcje, które były prezentowane według zasad składniowych w setkach kombinacji: od 2 do 5 słów długości. Niezależnie od interpretacji wyników tych badań niezaprzeczalne jest, że walenie są w stanie uczyć się zdań warunkowych i rozumieją przekazy znaków wizualnych oparte na zasadach składni. Nie wiadomo czy delfiny wykorzystują te zdolności we własnych sygnałach, którymi porozumiewają się ze sobą i czy oparte są one na regułach składniowych.
Jak delfiny podsłuchują?
Czy delfiny są w stanie „podsłuchiwać”? Oczywiście! Są w stanie rozpoznać obiekt korzystając z sygnałów echolokacyjnych wysłanych przez innego delfina. Nazywamy to pasywną echolokacją. Gdy jednemu delfinowi prezentujemy obiekt, wysyła on sygnał echolokacyjny który odbijając się i „wracając” do delfina daje mu informacje na temat obiektu. Następnie badany delfin zaznacza na panelu odpowiedni obiekt. Delfin „podsłuchujący” nie był w stanie zbadać obiektu samodzielnie ale odbierał sygnał drugiego i także zaznaczał obiekt na panelu. Wyniki tych badań częściowo wyjaśniają niektóre zachowania socjalne delfinów takie jak: polowanie w grupach w małych odstępach, gdzie prawdopodobnie „podsłuchując” się nawzajem efektywniej wykorzystują swoje możliwości łowieckie.
Czy delfin rozpoznaje się w lustrze?
Pierwszy raz samorozpoznanie w lustrze u naczelnych zaobserwowano na początku lat osiemdziesiątych. Ludzie, szympansy, goryle i orangutany, w przeciwieństwie do innych przedstawicieli naczelnych, rozpoznają swoje odbicie w lustrze. Rozpoznawanie się w lustrze prowadzi do samoświadomości i zwiększa ilość takich zachowań jak: empatia, sympatia i celowość wyrażanych stanów. U waleni od dawna obserwowano wiele zamierzonych, altruistycznych zachowań. Nie było jednak możliwe przeprowadzenie badań stwierdzających w jakim stopniu przejawiają tak subiektywne stany naturalnie, tym bardziej że istnieje duża zmienność osobnicza zachowań w tej grupie.
Przeprowadzono badania samopoznania u delfinów. Polegały one na eksponowaniu delfinowi w niewoli lustra lub monitora (pokazującego zwierzę „na żywo”). Przez kilka dni zachowanie podlega kategoryzowaniu i ocenie jako zachowania samorozpoznające lub socjalne wobec osobnika w lustrze lub monitorze. Takim samym badaniom poddano niemowlęta różnych naczelnych oraz ludzi i porównano zachowania. Wyniki badań jednoznacznie ukazują zachowania samorozpoznające u delfinów. Trudno to jednoznacznie udowodnić jak u naczelnych, które posiadając wykształcone przednie kończyny dotykają twarzy, malują się, przebierają a zachowania ich są ewidentne – bo podobne do ludzkich... Jednak należy pamiętać, że delfiny posiadające doskonały wzrok były w stanie rozpoznać osobnika w lustrze – i jako siebie, za dowód czego uznaje się nie przejawianie żadnych zachowań socjalnych. Wśród delfinów jest to rzadkością.
Whale watching czyli oglądanie waleni w ich naturalnym środowisku staje się coraz ważniejszą gałęzią w turystyce. Oczywiście są ustalone zasady takich wycieczek, których nie należy łamać ze względu na dobro zwierząt:
• Łódź powinna poruszać się stałym, wyrównanym kursem podczas całej podróży;
• Powinna podążać ustalonym kursem na obszarze występowania waleni bez przystanków czy nagłych zwrotów z wyjątkiem sytuacji zagrożenia życia;
• Zawsze należy stopniowo zwolnić gdy walenie zbliżą się do łodzi i utrzymywać wolną prędkość gdy zaczną płynąć z falą przy dziobie;
• Czas, trasa oraz ilość wycieczek powinna być limitowana i ustalona, tak aby nie tworzyć dużego ruchu na obszarach występowania waleni;
• Wszelkie odpady (śmieci, wody balastowe, olej napędowy) powinny być usuwane na wybrzeżu do specjalnych pojemników;
• Uczestnicy wycieczki oraz załoga nie powinni dotykać, karmić czy pływać z delfinami i innymi ssakami morskimi.
|
