|
Bark - jeden z typów statków żaglowych, charakteryzuje się występowaniem co najmniej trzech masztów. Ożaglowanie rejowe występuje na każdym z nich oprócz ostatniego, na którym zazwyczaj występuje żagiel gaflowy. Takielunku dopełniają sztaksle czyli żagle trójkątne. Barkami są jedne z najbardziej znanych żaglowców jak na przykład „Sedov” czy „Alexander van Humboldt” („Żagle”).
Barkentyna – jeden z typów żaglowców, charakterystyczne jest występowanie co najmniej trzech masztów, z których jedynie pierwszy ma żagle rejowe, pozostałe zaś żagle gaflowe lub bermudzkie. Między masztami i na dziobie występują sztaksle, czyli żagle trójkątne. Przykładem Barkentyny jest „Pogoria”, ORP „Iskra II”, „Kaliakra” a także „Antigua” („Żagle”).
Bractwo Wybrzeża – legendarna wspólnota zrzeszająca piratów karaibskich, a opisana przez Esquemelinga Współcześni historycy nie są pewni, czy taka organizacja w ogóle istniała, wszak wątpliwe by piraci słynący ze zrywania umów tworzyli jakieś stowarzyszenie. Pewne jest natomiast, że zbierali się oni na rady przed wyprawami i wybierali swoich przywódców (podobnie jak na przykład Kozacy). Istniał także swego rodzaju kodeks postępowania, który nie był co prawda spisany, niemniej powszechnie obowiązywał na statkach a dotyczył między innymi sposobu podziału łupów miedzy kapitana i załogę. W czasach złotej ery piractwa mit wspólnej organizacji był na tyle powszechny, że gubernatorzy poszczególnych kolonii bardzo się obawiali jej zemsty za schwytanych piratów (Internet).
Bryg – kolejny typ żaglowca. Cechą charakterystyczną jest występowanie dwóch masztów, na obu występują żagle rejowe. Zazwyczaj na tylnym maszcie dodatkowo znajduje się żagiel gaflowy, a reszty takielunku dopełniają sztaksle. Przykładem brygu jest „Aphrodite” czy też australijski „Eye of the wind” („Żagle”).
Brygantyna – jeden z bardziej rozpowszechnionych typów żaglowców. Posiada dwa maszty, na fokmaszcie (masz przedni) występują żagle rejowe, natomiast na Grotmaszcie (drugi maszt) występują żagle skośne, zazwyczaj gaflowe, rzadziej bermudzkie. Na dziobie i pomiędzy masztami dodatkowo występują żagle trójkątne czyli sztaksle. Przykładem brygantyny jest: irlandzki „Asgard II” oraz „Kapitan Głowacki” własność PZŻ. („Żagle”)
Bukanierzy – odmiana piratów wywodząca się z rejonu Morza Karaibskiego. Początkowo byli to pierwsi koloniści żyjący w dżungli i polujący na dzikie świnie, jednak już od około 1630 roku zaczęli napadać na statki hiszpańskie (Hiszpanie w tym czasie władali Karaibami). Jednym z najsłynniejszych bukanierów był Pierre Le Grand oraz Henry Morgan Od tego też czasu zyskali miano Filibustierów. Byli na tyle rozpowszechnieni, ze skutecznie osłabiali wpływy Hiszpanii i umożliwiali powstawanie kolonii pod protektoratem innych państw. W późniejszym okresie stali się na tyle dokuczliwi, ze byli bezlitośnie tępieni przez wszystkie mocarstwa (Internet).
Burdyna (bordynka) – łódź, która wzięła początek od dłubanki z podwyższonymi burtami przez nadbicie kilku klepek. Odpowiednik rosyjskiej nazwy "nadbojnaja łodka" i niemieckiej "bording". Występuje już w XII wieku, a ulegając ewolucji przetrwała na Pomorzu Gdańskim do XIX wieku (Internet).
Fregata – jeden z podstawowych typów żaglowców. Historycznie zasadniczą zaletą fregat była duża prędkość, niewielkie zanurzenie i dobre własności w żegludze na wiatr. Pierwotnie istniały jedynie dwa typy okrętów typowo wojennych (a nie doraźnie dozbrajanych jednostek handlowych) – były to właśnie galeon i fregata. W okresie szczytowym dla rozwoju żaglowców czyli na przełomie XVIII i XIX wieku wyróżniano kilka rodzajów fregat. I tak wyodrębniano:
I klasa: liniowce trzypokładowe - istniały również liniowce czteropokładowe, ale w bardzo niewielkich ilościach
II klasa: liniowce dwupokładowe III klasa: krążowniki od 40 do 50 armat
IV klasa: krążowniki od 30 do 40 armat,
V klasa: tzw. korwety
VI klasa: slupy wojenne (ale o ożaglowaniu typu fregata)
Klasyfikacja, jak powyżej pochodzi z Royal Navy, i trzeba dodać, że tak rozwiniętą postać osiągnęła dopiero w 1820 roku. W wyniku wpływu nomenklatury francuskiej przyjęło się nazywać fregatą wojenną okręty zaliczane do III i IV klasy. Podstawowym zadaniem fregat były misje na liniach i w pobliżu baz nieprzyjaciela, poszukiwanie i niszczenie okrętów pirackich i korsarskich oraz eskorta własnych konwojów. Obecnie mianem fregaty określa się żaglowiec o określonym typie takielunku lub jedną z klas okrętów wojennych przeznaczonych do zwalczania okrętów podwodnych. Żaglowiec – fregata musi posiadać co najmniej trzy maszty, wszystkie o ożaglowaniu rejowym, na ostatnim maszcie także żagiel gaflowy, między masztami i na dziobie żagle trójkątne (tzw. Sztaksle) Przykładem fregaty jest „Dar młodzieży” (żaglowiec) i ORP "Gen. Kazimierz Pułaski" – fregata rakietowa. (internet)
Galar – (fr. galčre) czworoboczny płaskodenny statek rzeczny do przewozu towarów używany w średniowieczu (Internet).
Galeon – jeden z typów okrętów, powstał w XVI wieku w Hiszpanii. W zasadzie był to wielki statek handlowy, przystosowany do celów wojennych. Początkowo miał nośność około 100 t, długość całkowitą ok. 60 m szerokość 10 m a zanurzenie 5 metrów. Przyczyną budowy galeonu jako nowego typu statku była potrzeba utrzymania stałego kontaktu miedzy Hiszpania a jej koloniami. Charakterystyczna cechą była znacznie rozbudowana nadbudówka rufowa, czasami miała ona nawet 7 kondygnacji. Galeon posiadał trzy lub cztery maszty. Pierwsze dwa niosły żagle rejowe, natomiast na pozostałych były żagle łacińskie . Ten typ żaglowców rozwijał się przez XVI i XVII w. To właśnie z galeonów składała się Wielka Armada Hiszpańska (1588 rok), na tego typu okręcie żeglował Francis Drake i wreszcie to z galeonów składała się flota polska oraz szwedzka w czasie bitwy pod Oliwą (1627 rok). Galeonem był pierwszy polski okręt wojenny o nazwie „Smok” zbudowany w 1572 roku w Elblągu za panowania Zygmunta II Augusta (Internet).
Kecz – kolejny rodzaj żaglowca posiadający co najmniej dwa typy. Charakterystyczną cechą jest występowanie dwóch masztów, z których pierwszy zawsze jest wyższy. Wyróżniamy kecz gaflowy i bermudzki. W przypadku kecza gaflowego tylny masz (bezanmaszt) stoi przed nawisem rufowym, a wszystkie żagle są gaflowe, dodatkowo na dziobie spotykane są sztaksle. Przykładem kecza gaflowego jest „Generał Zaruski” – żaglowiec szkolny LOK. Kecz bermudzki również ma tylny masz przed nawisem rufowym, lecz ożaglowanie typu bermudzkiego na dziobie dodatkowo sztaksle. Przykładem kecza bermudzkiego jest: „Farys” na którym Jerzy Weber jako pierwszy Polak żeglował samotnie w latach 30-tych XX wieku. („Żagle”)
Kliper – jeden z typów żaglowców, uznawany za najszybszy typ statku żaglowego. Otwarcie kanału sueskiego i stopniowy postęp sprawił, ze era smukłych żaglowców odeszła w zapomnienie a odrodziła się dopiero przy regatach żeglarskich. Ich era trwała ledwie 30 lat. Jak pięknie napisało Bractwo Brygowe Kubryk: „I choć zdawać by się mogło, że to zaledwie epizod, pozostawiły po sobie barwne opowieści oraz legendę najszybszych, niezrównanych żaglowców, prowadzonych przez najwybitniejszych, brawurowych, szaleńczo odważnych, często nieobliczalnych kapitanów.”. Generalnie mianem kliprów określało się statki zbudowane do uzyskiwania dużych prędkości, zazwyczaj dość smukłe o stosunku długości do szerokości około 6:1.Choć najbardziej znane były klipry herbaciane, to był to zaledwie jeden z typów tych żaglowców, tradycyjnie dzielonych na amerykańskie i angielskie. Cytując za szczegółową stroną Kubryku:
Klipry amerykańskie, poza pierwszymi np. "Rainbow" czy "Sea Witch", to ówcześnie największe statki świata. Przewoziły głównie pasażerów i ładunki drobnicowe, mogły jednak przewozić wszelkie inne ładunki znajdujące się w obrocie handlowym. Te drewniane kolosy rozwijały niewiarygodne prędkości. Budowane były w dużych ilościach do obsługi szlaku portów wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych - San Francisco, nazywanego szlakiem "gorączki złota". Pływały w okrężnych podróżach do Chin i Australii. Na tych trudnych żeglarskich trasach, w "ryczących czterdziestkach" czy wokół Hornu, wykazywały w pełni swoje nieprzeciętne walory. Największymi ośrodkami budowy kliprów amerykańskich były Nowy Jork i Boston. Zaniechano ich budowy w okresie wojny secesyjnej (1861-65) i nigdy już do nich nie powrócono.
Klipry brytyjskie powstawać zaczęły niemal równolegle z amerykańskimi. Budowano je głównie z myślą o herbacianym szlaku do Chin. Były znacznie mniejsze od amerykańskich kolosów, różniły się od nich konstrukcją. Brytyjczycy budowali swoje klipry ze szlachetnych, importowanych gatunków drewna, amerykanie - z drewna miękkiego. W późniejszym okresie klipry brytyjskie budowano metodą kompozycyjną to znaczy na konstrukcji żelaznych wręg kładziono drewniane poszycie. Wielkość brytyjskich kliprów uwarunkowana była specyfiką ich wykorzystania. Statki te, płynąc po herbatę, musiały pod załadunek wchodzić w ujściowe odcinki wielkich rzek chińskich. Dla statków o większych rozmiarach i zanurzeniu byłoby to zadanie niewykonalne. Małe klipry herbaciane z reguły nie zabierały na swoje pokłady pasażerów
Korsarstwo – można uznać za odmianę piractwa, choć różni się od niego w szczegółach. Korsarz lub inaczej kaper to człowiek uprawiający piractwo ale w majestacie prawa. Podczas wojen począwszy od średniowiecza państwa wydawały dokumenty uprawniające do używania swojej bandery i atakowania wrogich statków w zamian za procent zysku ze zdobytych łupów. Było to źródło często niemałych i ukrytych dochodów dla mocarstw europejskich. Zazwyczaj dokumenty zwane listami kaperskimi były honorowane jedynie przez osobę którą je wystawiła i osobę która się nimi posługiwała, stąd tez podział na piractwo i kaperstwo jest nieco papierowy. Pikanterii dodaje fakt, ze listy były często fałszowane, a nieraz niepiśmienni piraci używali dokumentów dotyczących zupełnie czego innego jako listów kaperskich, bądź po prostu łamali warunki umowy. Do najsławniejszych piratów można zaliczyć Henry Morgana czy Francisa Drake. W Polsce organizację floty kaperskiej zapoczątkował w 1456 r. król Kazimierz Jagiellończyk podczas wojny trzynastoletniej z Krzyżakami. System ten stosował również Zygmunt Stary, Zygmunt August i Stefan Batory, którzy angażowali do tej działalności głównie armatorów gdańskich, jak również angielskich, szkockich, duńskich i holenderskich. Działalność tych kaprów, szczególnie za Zygmunta Augusta, poza pewnymi sukcesami spowodowała liczne zatargi z Gdańskiem i różnymi państwami na skutek niezdyscyplinowania kaprów. Kaperstwo jako system organizacji floty przeradzający się często w piractwo, zakazane zostało w 1856 r. na mocy Traktatu Paryskiego (Internet).
Miary morskie – szereg miar stosowanych w marynistyce, a o których często śpiewają „tawerniani żeglarze” nie mając pojęcia co znaczą Miary te wywodzą się z miar staro angielskich (ponieważ Wielka Brytania była największym mocarstwem morskim) i jest ich kilkanaście. Do najważniejszych i najczęściej używanych należą:
Mila morska – odległość odpowiadająca jednej minucie kątowej idealnego obwodu ziemi, wynosi 1852,8 metra czyli 6080 stóp
Węzeł – to jedna mila morska na godzinę, czyli 1,852 km/h
Kabel – to odległość równa 1/10 mili morskiej czyli 185,2 metra
Stopa – jednostka odległości, pierwotnie wzięła się. z długości stopy ludzkiej i stosowana powszechnie przed wprowadzeniem systemu metrycznego, jednak w lotnictwie i żegludze używana do dziś, Wynosi 0,3038 metra i składa się z 12 cali.
Cal – odległość równa 1/12 stopy, czyli, 2,54 cm.
Sążeń – miara, pierwotnie wzięta z największej szerokości rozkrzyżowanych poziomo rąk i wynosi 1,8288 metra czyli 6 stóp (Internet).
Oszustwo werbunkowe – jedno z powszechniejszych przestępstw marynarskich, polegające na zaciągnięciu się na listę załogi u kilku kapitanów jednocześnie, za co ochotnikowi przypadało wynagrodzenie (w tym wypadku pobierane wielokrotnie). Kiedy coś podobnego wychodziło na jaw, winowajców wieszano bez badania i w ogóle bez wytaczania im procesów. Cóż, żadna kara nie była dość surowa dla złoczyńcy, uszczuplającego w taki sposób królewską lub armatorską kieszeń (Internet).
Pinasa – statek handlowy, używany w XV-XVII wieku. Posiadał jeden pokład, trzy maszty o ożaglowaniu rejowym i płasko ściętą rufę, używany zarówno w celach handlowych jak i wojennych (Internet).
Piractwo – jako zjawisko znane już w świecie antycznym, wszak Juliusz Cezar walczył z piratami. Piractwo to każdy bezprawny akt gwałtu, zatrzymania lub grabieży popełniony do celów osobistych przez załogę prywatnego statku. (obecnie termin ten ma szersze znaczenie i tyczy się zarówno wykroczeń drogowych jak i przestępstw komputerowych). W czasach współczesnych znane głównie na wodach wysp indonezyjskich (klasyczna definicja) jednak prawdziwy rozkwit miało w średniowieczu, gdzie piraci występowali na większości akwenów. Liczny przepływ towarów między kontynentem a koloniami przyczynił się do jego rozwoju, między innymi Kolumb podczas trzeciej wyprawy miał starcia z piratami. Jednymi z najbardziej znanych piratów byli Wiliam Kidd i Czarnobrody. Prawne rozwiązanie problemu i pełne definicje powstały dopiero w 1982 roku, choć prace nad nimi trwały już od 1922 roku. Intensywne zwalczanie piractwa od XVIII wieku sprawiło, że obecnie występuje w szczątkowej formie, choć jest ciągłą inspiracja dla kultury (Internet).
Port Royal – jeden z najsłynniejszych portów pirackich. Powstał na jamajce, którą w 1655 roku opanowali Anglicy i wybudowali tam fort Point Cogway wokół którego wyrosła osada zamieszkana przez kupców i marynarzy i od 1660 nazywana Port Royal. Do 1692 roku było to najszybciej rozwijające się miasto angielskich kolonii, głównie za sprawą piratów którzy zwozili tu swoje łupy i handlowali z mieszkańcami. Jeszcze w 1690 roku Boston liczył około 6000 ludzi, podczas gdy Port Royal zamieszkiwało ponad 8000 kolonistów. 7.VI.1692 roku na skutek trzęsienia ziemi pogrążyło się w morzu i do czasów obecnych jest miejscem prac archeologicznych (Internet).
Przeciąganie pod kilem – jedna z okrutniejszych kar stosowana na dawnych żaglowcach.. Ręce i nogi skazanego wiązano a do nóg przywiązywano linę, którą prowadzono pod kilem okrętu i przez blok umieszczony na końcu jednej z rej. Następnie wyrzucano skazańca za burtę i wyciągano do góry z drugiej strony okrętu. To, co pozostawało z niego po tej operacji (często tak był pokaleczony muszlami i zardzewiałymi gwoździami kadłuba, że umierał z upływu krwi), oddawano lekarzowi okrętowemu, który przemywał rany mieszaniną wody i rumu i pozostawiał nieszczęśliwca własnemu losowi (Internet).
Spłacanie zdechłego konia – życie marynarza toczyło się według pewnych zasad. Po werbunku a przed długim rejsem marynarz otrzymywał zaliczkę która miała umożliwić mu nabycie ekwipunku potrzebnego w trakcie podróży. Stanowiła ona wysokość miesięcznej pensji, jednak większość ludzi morza po prostu trwoniło ją w portowych tawernach. Dlatego tez przez pierwszy miesiąc rejsu żalili się, ze pracują za darmo i mawiano, ze pracują na zdechłego konia. Toteż zakończenie okresu spłacania zaliczki witano i obchodzono na statku bardzo radośnie. Z końcem ostatniej doby pierwszego miesiąca spędzonego na morzu padała komenda "wszystkie ręce na pokład". Rozpoczynał się okres wypłacania się zdechłego konia. Kukłę konia przygotowywał wcześniej żaglomistrz, szyjąc ją ze starych żagli i wypychając piaskiem używanym do czyszczenia pokładu. Najpierw zdechłego konia ciągnięto na linie po pokładzie od dziobu po rufę, gdzie czekał już mistrz ceremonii zwany biednym staruszkiem. Rolę tę powierzano zawsze najstarszemu latami służby na morzu członkowi załogi. Za doprowadzenie zdechłego konia wypłacał on każdemu solidną porcję rumu. Po obrzędowych toastach zdechłego konia wciągano na nok grotrei w rytm noszącej jego imię szanty ("The Dead Horse" - "Zdechły Koń" lub "Poor Old Man" - "Biedny Staruszek"). Siedział już tam najmłodszy wiekiem żeglarz trzymając w ręku nóż. Gdy zdechły koń dotkał łbem noku rei, linę na której zwisał przecinano, przez co koń spadał do wody i tonął. ("Szanty i szantmeni”- M. Siurawski, Internet).
Surowe kary za wszczynanie bijatyki - jeżeli wskutek jakiejś sprzeczki dochodziło między marynarzami do przelewu krwi, wtedy temu, który rozpoczął walkę, przygważdżano rękę do masztu nożem, którym się posługiwał w bijatyce. Musiał tak stać, dopóki sam sobie nie wyciągnął noża z rany, ponieważ przepisy dyscyplinarne wyraźnie zabraniały jego kamratom okazywanie mu pomocy. Jeżeli miał nieszczęście zabić swego przeciwnika, wtedy przywiązywano go do trupa i wraz z nim wyrzucano za burtę (Internet).
Szanta – pierwotnie to morska pieśń pracy, stosowana do urozmaicenia życia na żaglowcach. Lecz głównym powodem śpiewania szant była praca – szanty jako rytmiczne pieśni pozwalały zsynchronizować na przykład ciągnięcie lin przez kilku ludzi. Stąd tez inne szanty śpiewano gdy praca wymagała krótkich a inne gdy długich pociągnięć itp. Szanty ewoluowały i robią to nadal, ciekawa jest ich historia w naszym kraju. Szanty zostały "sprowadzone" do Polski ponad 20 lat temu i od tego czasu zyskują coraz większą popularność. Najpierw tłumaczone z języka angielskiego, później pisane przez naszych śpiewających żeglarzy, jak nigdzie na świecie przechodziły wiele transformacji. Dzisiaj śpiewa się zarówno szanty klasyczne - te przypominające pracę na żaglowcach, jak i pieśni kubryku - śpiewane w tawernach i pod pokładem żaglowca (dziś brzmią w niektórych aranżacjach bardzo nowocześnie), ballady rybackie czy wreszcie zupełnie polski produkt - mazurska piosenka żeglarska (szanta szuwarowo-bagienna) i piosenki dla dzieci (Internet).
Szklanka – od wieków na żaglowcach wybijano godziny na dzwonach okrętowych. W dawnych czasach zegar zastępowała szklana klepsydra. Piasek przesypywał się co pół godziny i wtedy pilnujący jej marynarz odwracał klepsydrę i wybijał na okrętowym dzwonie tak zwaną szklankę (jedno uderzenie). Mimo powszechnego dziś stosowania zegarów tradycja przetrwała i jest żywa na żaglowcach. Co ciekawe bicie szklanek przechodziło historyczne przemiany i tak na przykład godzinę 24:00 obwieszcza 8 szklanek a 00:30 jedna szklanka. Liczba wybijanych szklanek wzrasta o jedna co pół godziny tak więc o godzinie 04:00 znów bite jest 8 szklanek i tak dalej przez cały dzień. W roku 1797 sygnałem do buntu na jednym z okrętów angielskich miało być wybicie 5 szklanek, jednak jeden z oficerów dowiedział się o tym i zamiast oczekiwanych 5 szklanek kazał wybić jedną co pokrzyżowało plany spiskowcom. Od tego czasu na okrętach Royal Navy ponoć o 18:30 wybija się tylko jedną, a nie pięć szklanek. Z kolei o godzinie 20:00 wybijano jedną cichszą szklankę, tak zwany jeden cichy dzwon (little one-bell) zamiast oczekiwanych czterech szklanek. Było to związane z zakończeniem ostatniej psiej wachty. („Znaczy kapitan” – K.O. Borchardt)
Szkuner – rodzaj żaglowca. Są co najmniej dwa typy szkunerów - wyróżniamy szkunery sztakslowe, rejowe i gaflowe. Szkuner sztakslowy posiada dwa lub trzy maszty (stąd wyróżniamy dwu i trzymasztowe szkunery sztakslowe), z których tylny (tak zwany grotmaszt) jest wyższy lub równy pierwszemu (fokmaszt). Przykładem szkunera sztakslowego jest: „Zawisza Czarny II” czy też urugwajski „Capitan Miranda”. Szkuner rejowy posiada co najmniej dwa maszty z żaglami gaflowymi, lecz na pierwszym z nich (fokmaszt) znajduje się co najmniej jeden żagiel rejowy, dodatkowo na dziobie znajdują się sztaksle. Przykładem szkunera rejowego jest: hiszpański czteromasztowy „Juan Sebastian De Elcano” – żaglowiec szkolny hiszpańskiej marynarki wojennej, a także dwumasztowy „La Belle Poule” – okręt szkolny francuskiej marynarki wojennej. Szkuner gaflowy posiada dwa maszty z których tylny może być wyższy lub równy pierwszemu, a na wszystkich występują żagle gaflowe, na dziobie dodatkowo sztaksle. Przykładem szkunera gaflowego jest: holenderski „Adelaar” („Żagle”)
Sznik (Sznika, snigga) – smukły i zwrotny, niewielki żaglowiec dwumasztowy z ożaglowaniem rejowym. W XV-XVI wieku szniki wchodziły w skład polskiej floty i brały udział między innymi w bitwie z Krzyżakami na Zalewie Wiślanym. (Internet).
Typy żagli - biorąc pod uwagę ich usytuowania względem płaszczyzny symetrii statku, żagle dzieli się na: rejowe (prostopadłe do tej płaszczyzny) i skośne (ustawione w płaszczyźnie symetrii). Ze względu na kształt wyróżnia się żagle: trójkątne (np. żagiel bermudzki), czworokątne (np. żagiel gaflowy) i tzw. "kleszcze kraba". Przyjmując za kryterium sposób zawieszenia, stosuje się podział na żagle przymasztowe i sztakslowe (przednie i międzymasztowe)(Internet- słownik żeglarski).
Typy żaglowców – w zależności od typów żagli, ich wzajemnego rozmieszczenia i ilości (takielunku) oraz liczby masztów wyróżniamy kilkanaście rodzajów żaglowców. Niektóre z nich użyte w tekście maja osobne definicje, te podane tutaj śluza jedynie usystematyzowaniu wiedzy. Ogólnie wyróżniamy następujące typy
Jeden maszt: ket, slup bermudzki, slup gaflowy, kuter bermudzki, kuter gaflowy
Dwa maszty: jol, kecz gaflowy, kecz bermudzki, szkuner gaflowy, dwumasztowy szkuner sztakslowy, dwumasztowy szkuner rejowy, brygantyna, bryg
Trzy lub więcej masztów: trzymasztowy szkuner sztakslowy, barkentyna, fregata, bark („Żagle”)
Wachta – określenie grupy ludzi pełniących służbę w danych godzinach albo godzin pełnienia służby (powszechniej używane). Generalnie praca na żaglowcach zarówno kiedyś, jak i w przybliżeniu dzisiaj przebiegała następująco: od godziny 8:00 do 16:00 cała załoga wykonywała swoje obowiązki na pokładzie. Od godziny 20:00 do godziny 8:00 służbę po cztery godziny pełniły kolejno trzy zmiany załogi (czyli pierwsza, druga i trzecia wachta). W tym czasie głównym obowiązkiem była obserwacja gwiazd i stałe utrzymywanie kursu na podstawie ich położenia a także pilnowanie by okręt był odpowiednio oświetlony. Ponieważ gwiazdy zaczynało być widać właśnie koło 20:00 a wraz z ze świtaniem przestawały być widoczne stad taki czasowy układ wacht. Do zagospodarowania pozostawały jeszcze godziny między 16:00 a 20:00 czyli od zakończenia prac całej załogi na okręcie do nastania pierwszej wachty. Okres ten był najbardziej znienawidzony przez marynarzy, ponieważ drewniane kadłuby stale przeciekały właśnie od 16:00 do 20:00 wypompowywano nadmiar wody. Ponieważ marynarze byli już zmęczeni po 8 godzinnym dniu pracy okres tych czterech godzin podzielono na dwie dwugodzinne wachty. Marynarze dając wyraz zmęczeniu i niechęci do kolejnych godzin pracy ponad siły nazwali okres od 16:00 do 18:00 pierwszą psią wachtą , a od 18:00 do 20:00 ostatnia psią wachta, którą to kończyło wybicie jednej cichej szklanki i nastanie normalnych wacht. („Znaczy kapitan” – K.O. Borchardt)
Złota era piractwa – okres największego rozkwitu piractwa, datowany mniej więcej na lata 1713-1730. Złotą erę zapoczątkowała wojna o sukcesję hiszpańską na początku XVIII wieku i nagminne wydawanie listów kaperskich przez Anglików. Po zakończeniu wojny większość z korsarzy stała się piratami, co skutecznie sparaliżowało żeglugę przez kilkanaście lat (Internet).
Żeglarskie określenia – szereg określeń stosowanych w życiu codziennym ludzi żagli, dla przeciętnego człowieka często niezrozumiałych. Do najczęściej używanych (za słownikiem żeglarskim) nalezą:
Bakburta – tradycyjna nazwa lewej burty statku, pochodząca z czasów, gdy stojący przy bocznym (zawsze prawoburtowym) sterze sternik zwrócony był do niej tyłem (z angielskiego back).
Baksztag – lina półstała łącząca top masztu z burtą ukośnie do tyłu. Również - wiatr wiejący ukośnie od rufy lub kurs żaglowca
Bejdewind (bajdewind) – wiatr wiejący ukośnie (10-80 stopni) od dziobu statku. Również kurs żaglowca wykorzystującego taki wiatr.
Bom – (bum, gik, baum) poziome drzewce zamocowane przegubowo jednym końcem (piętą) do masztu. W żaglowcu służy do mocowania dolnego liku żagla skośnego.
Bukszpryt – belka umocowana do dziobnicy żaglowca, wystająca nieco ukośnie ku górze przed dziób statku. Służy do podnoszenia trójkątnych żagli na linach (sztagach) łączących bukszpryt z przednim masztem.
Cuma – lina, z okiem na końcu, służąca do przymocowywania statków do nadbrzeża portowego, boi itp.
Dryf – kąt między kierunkiem kursu wykreślonym na mapie a rzeczywistym kierunkiem ruchu statku, powstały w wyniku spychania przez wiatr i fale płynącego statku z obranego kursu. W praktyce kąt między osią symetrii statku a kilwaterem
Dulka – metalowe oparcie dla wiosła. Rodzaj przegubu umieszczonego w nadburciu. Dulki wycięte w burtach kilkurzędowego okrętu wiosłowego zamykane były dulklapami.
Fok – główny żagiel na przednim maszcie, a na jachtach jednomasztowych trójkątny żagiel przedni podnoszony na forsztagu. Jako przedrostek "fok..." zastępuje ostatnio prawidłową formę "for..." dla oznaczenia elementów ożaglowania, omasztowania i osprzętu pierwszego masztu (fokbramwanty, fokmarsreja, itd.).
Fordewind – pełny wiatr. Także kurs okrętu płynącego z wiatrem wiejącym prosto (plus minus 15 stopni) z rufy.
Grot – największy żagiel podniesiony na grotmaszcie. Także przedrostek w nazwie wszystkich elementów omasztowania, olinowania i osprzętu głównego masztu (grotstensztaksel, grotbrampaduny, itd.).
Hals – położenie żaglowca, jachtu w ruchu względem wiatru. Jeśli wiatr wieje z lewej burty, to statek "idzie lewym halsem". Również odcinek drogi od zwrotu do zwrotu, a więc przebyty jednym halsem. Także linka mocująca róg żagla do drzewca.
Keja – nabrzeże w porcie przystosowane do cumowania statków.
Kil – stępka, wzdłużne denne wiązanie szkieletu kadłuba okrętu, umieszczone w jego płaszczyźnie symetrii od stewy dziobowej do stewy rufowej.
Kilwater – ślad torowy, zawirowanie wody za rufą poruszającego się statku, układające się w widoczny ślad na powierzchni wody.
Koja – na jednostce pływającej łóżko stałe lub składane, umocowane do ściany lub podłogi. Zwykle z podwyższonymi brzegami, zabezpieczającymi śpiącego przed wypadnięciem.
Nawietrzna – w żeglarstwie strona lub burta, na którą wieje wiatr.
Ożaglowanie (Takielunek) – zespół wszystkich żagli podnoszonych na statku żaglowym. Wyróżnia się ożaglowanie: rejowe, gaflowe, lugrowe, łacińskie, rozprzowe, skośne i bermudzkie
Pagaj – krótkie wiosło z jednym piórem, używane do wiosłowania bez dulki przez wioślarza stojącego na rufie małej łodzi
Rumpel – sterownica, drążek drewniany lub metalowy mocowany do trzonu steru, za którego pomocą można zmieniać wychylenie płetwy sterowej, odwrotne do kierunku wychylenia rumpla.
Spinaker – motyl, wykonany z cienkiego płótna trójkątny żagiel o dużym wybrzuszeniu, stawiany dodatkowo na jachcie podczas słabego wiatru.
Szekla – wygięty w kształt podkowy pręt stalowy ze spłaszczonymi końcami, w których znajdują się otwory do wkładania gwintowanego sworznia. Służy do łączenia ze sobą lin, łańcuchów itp. części osprzętu jednostki pływającej
Szot – (szkot) linka umocowana do bomu, pozwalająca ustawiać bom (i żagiel) pod właściwym kątem do kierunku wiatru. W żaglach pozbawionych bomu (sztaksle, topsle) szot przymocowany jest do szotowego rogu żagla.
Wanta - lina wchodząca w skład takielunku stałego jachtu. Występuje po obu burtach, usztywniając maszt i utrzymując go w płaszczyźnie prostopadłej do płaszczyzny symetrii kadłuba
Zęza – (zenza) przylegająca do stępki (kil) dolna wewnętrzna część kadłuba statku wodnego poniżej pierwszego pokładu, gdzie zbierają się rozlane smary i paliwo oraz przeciekająca woda, wypompowywane następnie za burtę.
Zwrot – manewr wykonywany na jachcie żaglowym polegający na zmianie kursu od bajdewindu jednego halsu do bajdewindu halsu przeciwnego z przejściem linii wiatru dziobem (zwrot przez sztag, zwrot na wiatr) lub z baksztagu jednego halsu na baksztag halsu przeciwnego z przejściem linii wiatru rufą (zwrot przez rufę, zwrot z wiatrem).
Słownik przygotował Michał Kaczorowski
Jeśli chcesz wiedzieć więcej:
http://www.zaglowce.ow.pl
http://republika.pl/bractwobrygowe/
http://robsonik1.webpark.pl/
http://republika.pl/ezagle/
http://www.marynistyka.com/
http://www.pnet.pl/~wawerek/zaglowce/index.html
http://republika.pl/aneigo/Html/index.htm
http://www.pogoria.pl/main.php
http://zagle.sail-ho.pl/
http://www.regaty.fr.pl/
http://www.zagle.bajo.pl/
http://zagle.onet.pl/
http://www.statekchopin.pl/site.html
http://www.zagle.octanet.pl/
http://www.zeglarstwo.pl/
http://www.szanty.art.pl
|
